1727–1740 — మొఘల్ సామ్రాజ్య పతనం, ప్రాంతీయ రాజ్యాల ఎదుగుదల, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ విస్తరణకు పునాది
1. చారిత్రక నేపథ్యం
18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం రాజకీయంగా బలహీనపడటం ప్రారంభమైంది. ఔరంగజేబు 1707లో మరణించిన తర్వాత, మొఘల్ చక్రవర్తుల అధికారంపై ప్రాంతీయ పాలకులు, సైనిక నాయకులు, స్వతంత్ర రాజ్యాల ప్రభావం పెరిగింది.
ఒకప్పుడు ఢిల్లీ నుంచి దక్కన్ వరకు విస్తరించిన మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణ క్రమంగా తగ్గింది. ప్రావిన్సుల గవర్నర్లు తమ ప్రాంతాల్లో స్వతంత్రంగా వ్యవహరించడం ప్రారంభించారు. మరాఠాలు, రాజ్‌పుత్‌లు, బెంగాల్ నవాబులు, అవధ్ పాలకులు, హైదరాబాద్ నిజాం వంటి శక్తులు రాజకీయంగా ప్రాధాన్యం సంపాదించాయి.
ఇదే సమయంలో యూరోపియన్ వాణిజ్య సంస్థలు భారతదేశంలోని వాణిజ్య కేంద్రాలు, ఓడరేవులు, వస్త్ర పరిశ్రమలు, సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారం ద్వారా తమ ఆర్థిక ప్రభావాన్ని పెంచుకుంటున్నాయి.
ఈ కాలాన్ని అర్థం చేసుకోవడం ఎందుకు ముఖ్యం?
భారతదేశంలో బ్రిటిష్ రాజకీయ ఆధిపత్యం ఒక్కసారిగా ఏర్పడలేదు. భారతీయ రాజ్యాల మధ్య పోటీ, మొఘల్ కేంద్ర పాలన బలహీనత, యూరోపియన్ కంపెనీల సైనిక జోక్యం వంటి అనేక పరిణామాలు కలిసి బ్రిటిష్ పాలనకు మార్గం సుగమం చేశాయి.
2. హైదరాబాద్ రాజ్య ఆవిర్భావం — 1724
ముఖ్య వ్యక్తి: నిజాం-ఉల్-ముల్క్ ఆసఫ్ జా
హైదరాబాద్ రాజ్య చరిత్రలో 1724 సంవత్సరం అత్యంత ముఖ్యమైనది. మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షా పాలనా కాలంలో, నిజాం-ఉల్-ముల్క్ దక్కన్ ప్రాంతంలో తన అధికారాన్ని బలోపేతం చేసుకున్నాడు.
ఆయన అసలు పేరు మీర్ ఖమరుద్దీన్ ఖాన్. ఆసఫ్ జా అనే బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందాడు. మొఘల్ పరిపాలనలో ఉన్నత పదవులు నిర్వహించిన ఆయన, కేంద్ర ప్రభుత్వ బలహీనతను అనుసరించి దక్కన్‌లో స్వతంత్రంగా వ్యవహరించడం ప్రారంభించాడు.
1724లో షకర్ ఖేడా యుద్ధంలో ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించిన తర్వాత దక్కన్‌లో తన ఆధిపత్యాన్ని స్థిరపరిచాడు.
హైదరాబాద్ రాజ్య స్థాపన ప్రాముఖ్యత
- దక్కన్‌లో మొఘల్ కేంద్ర పాలన ప్రభావం తగ్గింది.
- ఆసఫ్ జాహీ రాజవంశ పాలనకు పునాది పడింది.
- హైదరాబాద్ రాజకీయ, పరిపాలనా కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.
- దక్షిణ భారతదేశంలో మరాఠాలు, నిజాం, ఇతర ప్రాంతీయ శక్తుల మధ్య పోటీ పెరిగింది.
- ఈ పరిణామాలు తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ దక్షిణ భారతదేశ రాజకీయాల్లో జోక్యం చేసుకోవడానికి ముఖ్యమైన నేపథ్యాన్ని ఏర్పరిచాయి.
3. మరాఠా శక్తి విస్తరణ — 1720–1740
ముఖ్య నాయకుడు: బాజీరావు మొదటి
మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడుతున్న సమయంలో మరాఠా శక్తి వేగంగా విస్తరించింది. ఛత్రపతి షాహూ పాలనలో పీష్వాల రాజకీయ, సైనిక ప్రాధాన్యం పెరిగింది.
1720లో పీష్వా పదవిని చేపట్టిన బాజీరావు I మరాఠా రాజ్యాన్ని విస్తరించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు.
మరాఠాల విస్తరణకు కారణాలు
- మొఘల్ సైనిక, పరిపాలనా బలహీనత.
- మరాఠా సైన్యాల వేగవంతమైన అశ్వదళ దాడులు.
- చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి పేర్లతో పన్నులు, కప్పాలు వసూలు చేసే వ్యవస్థ.
- ఉత్తర భారతదేశంలోని ప్రాంతీయ పాలకుల మధ్య ఉన్న విభేదాలు.
- బాజీరావు నాయకత్వంలో మరాఠాలు మాల్వా, గుజరాత్ తదితర ప్రాంతాల్లో తమ ప్రభావాన్ని విస్తరించాయి. 1737లో ఢిల్లీ సమీపం వరకు దూసుకెళ్లడం మొఘల్ సామ్రాజ్య సైనిక బలహీనతను స్పష్టంగా చూపించింది.
చారిత్రక ప్రాముఖ్యత: మరాఠాలు కేవలం ప్రాంతీయ శక్తిగా కాకుండా, భారతదేశ రాజకీయ భవిష్యత్తును ప్రభావితం చేయగల ప్రధాన శక్తిగా ఎదిగాయి. అయితే వారి సమాఖ్యలోని వివిధ నాయకుల ప్రయోజనాలు ఎల్లప్పుడూ ఒకే విధంగా ఉండేవి కావు.
4. బెంగాల్‌లో ప్రాంతీయ పాలన బలోపేతం
18వ శతాబ్దపు తొలి భాగంలో బెంగాల్ భారతదేశంలోని అత్యంత సంపన్న ప్రాంతాల్లో ఒకటి. పత్తి వస్త్రాలు, పట్టు, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, నదీ మార్గాల వాణిజ్యం వల్ల ఈ ప్రాంతానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉండేది.
ముర్షిద్ ఖులీ ఖాన్ పాలనలో బెంగాల్ పరిపాలనలో ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తి పెరిగింది. ఆయన 1727లో మరణించిన తరువాత అల్లుడు షుజా-ఉద్-దీన్ మహమ్మద్ ఖాన్ అధికారంలోకి వచ్చాడు.
బెంగాల్‌లోని ఈ రాజకీయ మార్పులు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి ముఖ్యమైనవి. ఎందుకంటే ఆంగ్లేయుల వాణిజ్య కేంద్రాలకు బెంగాల్ ఒక కీలకమైన ఆర్థిక ప్రాంతం.
అయితే, ఈ దశలో కంపెనీ బెంగాల్‌పై పూర్తి రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని సాధించలేదు. ఆ మార్పుకు 1757 ప్లాసీ యుద్ధం, 1764 బక్సర్ యుద్ధం వంటి తరువాతి సంఘటనలు కీలకమయ్యాయి.
5. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాత్ర
బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ 1600లో ఏర్పడింది. 18వ శతాబ్దానికి వచ్చేసరికి సూరత్, బొంబాయి, మద్రాస్, కలకత్తా వంటి వాణిజ్య కేంద్రాల ద్వారా భారతదేశంలో తన కార్యకలాపాలను విస్తరించింది.
ప్రారంభంలో కంపెనీ ప్రధాన లక్ష్యం వాణిజ్యం. భారతీయ వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, పట్టు వంటి వస్తువుల కొనుగోలు, విక్రయాల ద్వారా లాభాలు సంపాదించడం దాని ముఖ్య ఉద్దేశం.
అయితే, యూరోపియన్ దేశాల మధ్య వాణిజ్య పోటీ, భారతీయ రాజ్యాల మధ్య రాజకీయ విభేదాలు, సైనిక రక్షణ అవసరాలు కంపెనీ పాత్రను క్రమంగా మార్చాయి.
తరువాత కంపెనీ భారతీయ రాజకీయాల్లో జోక్యం చేసుకుంటూ, సైనిక విజయాల ద్వారా భూభాగాలు, పన్నుల ఆదాయాలపై నియంత్రణ సాధించింది.
ముఖ్యమైన విషయం: 1727–1740 మధ్య కాలంలోనే బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని పూర్తిగా పాలించడం ప్రారంభించారని చెప్పడం సరికాదు. వారి రాజకీయ ఆధిపత్యం ప్రధానంగా 1757 ప్లాసీ యుద్ధం తరువాత వేగం పుంజుకుంది.
6. 1727–1740 కాలానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన తేదీలు
- సంవత్సరం
- ముఖ్య సంఘటన
- చారిత్రక ప్రాముఖ్యత
- 1727
- జైపూర్ నగర స్థాపన
- ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణాభివృద్ధి
- 1727
- ముర్షిద్ ఖులీ ఖాన్ మరణం
- బెంగాల్‌లో పాలక మార్పు
- 1724
- షకర్ ఖేడా యుద్ధం
- హైదరాబాద్‌లో ఆసఫ్ జాహీ అధికార స్థిరీకరణ
- 1720–1740
- బాజీరావు I పీష్వా పాలన
- మరాఠా శక్తి విస్తరణ
- 1737
- మరాఠాల ఢిల్లీ సమీప దండయాత్ర
- మొఘల్ సైనిక బలహీనత బహిర్గతం
- 1739
నాదిర్ షా భారతదేశంపై దండయాత్ర
ఢిల్లీపై తీవ్ర దాడి; మొఘల్ ప్రతిష్ఠకు భారీ దెబ్బ
1739లో నాదిర్ షా దండయాత్ర భారతదేశ చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. దాని వివరాలను తదుపరి అధ్యాయంలో విస్తృతంగా పరిశీలించవచ్చు.
7. ఈ కాలం నుంచి మనం నేర్చుకోవాల్సిన చారిత్రక పాఠాలు
కేంద్ర ప్రభుత్వం బలహీనపడితే ప్రాంతీయ శక్తులు తమ అధికారాన్ని విస్తరించడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.
రాజకీయ విభేదాలు బాహ్య శక్తులకు జోక్యం చేసుకునే అవకాశాలను కల్పిస్తాయి.
వాణిజ్య సంస్థలు ఆర్థిక బలాన్ని రాజకీయ, సైనిక ఆధిపత్యంగా మార్చుకోగలవు.
భారతదేశ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవాలంటే మొఘలులు, మరాఠాలు, నిజాం, బెంగాల్ నవాబులు, యూరోపియన్ కంపెనీల పాత్రలను సమగ్రంగా అధ్యయనం చేయాలి.
