భారతదేశ స్వాతంత్ర్యానికి ముందు 200 సంవత్సరాల చరిత్ర

అధ్యాయం 4 — 1739: నాదిర్ షా దండయాత్ర, కర్నాల్ యుద్ధం, ఢిల్లీ మారణకాండ, మొఘల్ సామ్రాజ్య పతనానికి కీలక మలుపు

ప్రధాన ప్రాంతాలు: పర్షియా (నేటి ఇరాన్), ఆఫ్ఘానిస్తాన్, పంజాబ్, హర్యానా, ఢిల్లీ

ప్రధాన వ్యక్తులు: నాదిర్ షా, మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షా, నిజాం-ఉల్-ముల్క్ ఆసఫ్ జా, ఖాన్-ఇ-దౌరాన్, సాదత్ ఖాన్

నాదిర్ షా ఎవరు? ఆయన అధికారంలోకి ఎలా వచ్చాడు?

భారతదేశంపై దండయాత్రకు కారణాలు ఏమిటి?

మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఎందుకు సమర్థవంతంగా ప్రతిఘటించలేకపోయింది?

కర్నాల్ యుద్ధం ఎలా జరిగింది?

ఢిల్లీపై దాడి, 1739 మార్చి మారణకాండ.

నెమలి సింహాసనం, కోహినూర్ వజ్రం, సంపద దోపిడీ.

భారతీయ రాజకీయాలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజల జీవితాలపై ప్రభావం.

ఈ దండయాత్ర బ్రిటిష్ ఆధిపత్యానికి ఎలా పరోక్షంగా అవకాశాలు కల్పించింది?

నాదిర్ షా 1688లో జన్మించాడు. ఆయన అసలు పేరు నాదర్ ఖోలీ బేగ్. ఇరాన్‌లోని అఫ్షార్ తెగకు చెందిన ఆయన, సైనిక ప్రతిభ, కఠినమైన క్రమశిక్షణ, యుద్ధ వ్యూహాల ద్వారా అధికారాన్ని సంపాదించాడు.

ఆ కాలంలో పర్షియాలో సఫవీ రాజవంశం బలహీనపడింది. ఆఫ్ఘాన్ దండయాత్రలు, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంతో యుద్ధాలు, అంతర్గత రాజకీయ సంక్షోభాలు పర్షియాను దెబ్బతీశాయి.

నాదిర్ షా మొదట సఫవీ పాలకుల తరఫున సైనిక సేవలు అందించాడు. తరువాత తన సైనిక శక్తిని ఉపయోగించి ప్రత్యర్థులను ఓడించాడు. 1736లో తనను తాను పర్షియా షాగా ప్రకటించుకున్నాడు.

పర్షియా సరిహద్దులను బలోపేతం చేయడం.

ప్రత్యర్థి శక్తులను ఓడించి తన సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించడం.

నిరంతర యుద్ధాలకు అవసరమైన ధనం, ఆయుధాలు, ఇతర వనరులను సమకూర్చుకోవడం.

భారతదేశంపై దండయాత్ర ఈ విస్తరణ విధానంలో భాగం. మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడటం, వాయవ్య సరిహద్దుల రక్షణలో లోపాలు ఉండటం ఆయనకు అనుకూల పరిస్థితులను కల్పించాయి. 

నాదిర్ షా దండయాత్రను కేవలం సంపద దోచుకోవాలనే కోరికతో మాత్రమే వివరించడం చారిత్రకంగా అసంపూర్ణం. సైనిక, ఆర్థిక, భౌగోళిక, రాజకీయ కారణాలన్నీ ఇందులో భాగమయ్యాయి.

నాదిర్ షా నిరంతరం సైనిక యుద్ధాలు నిర్వహించాడు. పెద్ద సైన్యాన్ని పోషించడానికి జీతాలు, గుర్రాలు, ఆయుధాలు, ఆహారం, రవాణా వంటి వాటికి విస్తారమైన వనరులు అవసరమయ్యాయి.

మొఘల్ భారతదేశం అప్పటికి ప్రపంచంలోని అత్యంత సంపన్న ప్రాంతాల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడేది. ఢిల్లీ రాజభవనం, ఖజానాలు, వ్యాపార కేంద్రాలు, బెంగాల్ వంటి సంపన్న ప్రాంతాల ఆదాయం విదేశీ పాలకులను ఆకర్షించాయి.

నాదిర్ షా ఆఫ్ఘానిస్తాన్‌లోని ప్రాంతాలపై తన నియంత్రణను విస్తరించిన తరువాత భారతదేశానికి వెళ్లే మార్గాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నాడు.

కాబూల్, పెషావర్, లాహోర్ ప్రాంతాలు భారత ఉపఖండం మరియు మధ్య ఆసియా మధ్య కీలక మార్గాలుగా ఉండేవి. ఈ ప్రాంతాల్లో రాజకీయ నియంత్రణ సాధించడం సైనికంగా కూడా ఉపయోగకరమైంది.

మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షా పాలనలో కేంద్ర ప్రభుత్వానికి పూర్వపు మొఘల్ చక్రవర్తుల స్థాయి సైనిక, పరిపాలనా సామర్థ్యం లేదు.

దర్బారులోని ఉన్నతాధికారుల మధ్య విభేదాలు, సైనిక నాయకత్వంలో సమన్వయ లోపాలు, శత్రువు కదలికలపై ఆలస్యమైన స్పందన మొఘల్ సైన్యాన్ని బలహీనపరిచాయి.

నాదిర్ షా భారతదేశంపై దాడి చేసే సమయానికి మొఘల్ ప్రభుత్వం వాయవ్య సరిహద్దుల వద్ద సమర్థవంతమైన రక్షణను ఏర్పాటు చేయలేకపోయింది. కాబూల్, పంజాబ్ ప్రాంతాల్లోని సైనిక పరిస్థితులు దండయాత్రను అడ్డుకోవడానికి సరిపోలేదు.

చారిత్రక నిర్ధారణ: నాదిర్ షా దండయాత్రకు ఆయన సామ్రాజ్య విస్తరణ లక్ష్యాలు, ఆర్థిక అవసరాలు ప్రధాన కారణాలు. మొఘల్ సామ్రాజ్యంలోని బలహీనతలు ఆ దండయాత్ర విజయవంతం కావడానికి దోహదపడ్డాయి. 

నాదిర్ షా సైన్యం పర్షియా నుంచి ఆఫ్ఘానిస్తాన్ మీదుగా భారత ఉపఖండంలోకి ప్రవేశించింది. కాందహార్, కాబూల్, పెషావర్, లాహోర్ ప్రాంతాలను దాటి ఢిల్లీ వైపు కదిలింది.

ఈ దండయాత్రలో వేగవంతమైన సైనిక కదలికలు, మొఘల్ సైన్యంలోని సమన్వయ లోపాలు, పర్షియన్ సైన్యం ఉపయోగించిన ఆయుధాలు కీలక పాత్ర పోషించాయి.

• తేదీ / కాలం
• సంఘటన
• ప్రాముఖ్యత
• 1738
• నాదిర్ షా కాందహార్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు
• భారతదేశం వైపు దండయాత్రకు మార్గం సుగమమైంది
• జూన్ 1738
• కాబూల్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నట్లు చారిత్రక వృత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి
• మొఘల్ వాయవ్య సరిహద్దులకు ముప్పు పెరిగింది
• నవంబర్ 1738
• ఖైబర్ కనుమ దాటి భారత ఉపఖండంలోకి ప్రవేశించాడు
• పంజాబ్ వైపు సైనిక దండయాత్ర విస్తరించింది
• 1739 ప్రారంభం
• లాహోర్ ప్రాంతంపై ఆధిపత్యం సాధించాడు
• ఢిల్లీకి వెళ్లే మార్గం తెరుచుకుంది
• 24 ఫిబ్రవరి 1739
• కర్నాల్ యుద్ధం
• మొఘల్ సైన్యానికి ఘోర పరాజయం
• 20 మార్చి 1739
• నాదిర్ షా ఢిల్లీలోకి ప్రవేశించినట్లు అనేక చారిత్రక కాలక్రమాలు పేర్కొంటాయి
• మొఘల్ రాజధాని విదేశీ సైన్యం ఆధీనంలోకి వెళ్లింది
• 21 మార్చి 1739
• ఢిల్లీలో అధికారిక దర్బారు నిర్వహించినట్లు ఒక ప్రముఖ చారిత్రక వృత్తాంతం పేర్కొంటుంది
• నాదిర్ షా విజయాన్ని రాజకీయంగా ప్రదర్శించాడు
• 22 మార్చి 1739
• ఢిల్లీలో మారణకాండ జరిగినట్లు సాధారణంగా అంగీకరించే తేదీ
• నగర ప్రజలపై తీవ్ర హింస, ప్రాణనష్టం
• మార్చి–మే 1739
• నగరంలో సంపద స్వాధీనం, బలవంతపు వసూళ్లు
• మొఘల్ ఖజానా, ప్రజల ఆస్తులకు భారీ నష్టం

నాదిర్ షా ఢిల్లీ నుంచి తిరుగు ప్రయాణం ప్రారంభించాడు

విస్తారమైన సంపదను తీసుకెళ్లాడు

ఈ తేదీల్లో కొన్ని సమకాలీన వృత్తాంతాల ఆధారంగా నిర్ధారించబడినవి; మరికొన్ని సంఘటనల క్రమాన్ని తెలిపే చారిత్రక కాలక్రమాలు. ముఖ్యంగా దర్బారు, ఢిల్లీ మారణకాండ తేదీల విషయంలో మూలాల మధ్య స్వల్ప భేదాలు కనిపిస్తాయి. 

కర్నాల్ ప్రస్తుత హర్యానా రాష్ట్రంలో ఉంది. ఢిల్లీకి ఉత్తరంగా ఉన్న ఈ ప్రాంతం అప్పట్లో సైనిక శిబిరాల ఏర్పాటుకు అనుకూలమైన మైదానాలను కలిగి ఉండేది.

మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షా తన సైన్యంతో కర్నాల్ సమీపంలో శిబిరం ఏర్పాటు చేశాడు. నాదిర్ షా సైన్యం ముందుకు సాగడంతో ఇరు పక్షాల మధ్య నిర్ణయాత్మక యుద్ధం జరిగింది.

మహమ్మద్ షా — మొఘల్ చక్రవర్తి.

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ ఆసఫ్ జా — ప్రముఖ మొఘల్ అధికారి, దక్కన్ పాలకుడు.

ఖాన్-ఇ-దౌరాన్ — మొఘల్ సైనిక వ్యవస్థలో ఉన్నతాధికారి.

సాదత్ ఖాన్ — అవధ్ పాలకుడు, యుద్ధంలో కీలక పాత్ర పోషించిన నాయకుడు.

నాదిర్ షా — సైన్యాధ్యక్షుడు, పర్షియా పాలకుడు.

ఆయనకు విధేయులైన అనుభవజ్ఞులైన అశ్వదళాలు, తుపాకీదళాలు, ఇతర సైనిక విభాగాలు.

4.3 సైనిక బలాల పోలిక

యుద్ధంలో పాల్గొన్న సైనికుల సంఖ్యపై చారిత్రక ఆధారాలు ఒకే అభిప్రాయాన్ని ఇవ్వవు. కొన్ని వృత్తాంతాలు మొఘల్ సైన్యాన్ని చాలా పెద్దదిగా చూపిస్తాయి. అయితే, మొత్తం శిబిరంలోని సేవకులు, అనుచరులు, ఇతర వ్యక్తుల సంఖ్యను యుద్ధంలో పాల్గొన్న సైనికుల సంఖ్యతో కలపకూడదు.

• మొఘల్ సైన్యం
• నాదిర్ షా సైన్యం

• చక్రవర్తి, పలువురు ఉన్నతాధికారులు
• నాదిర్ షా కేంద్రీకృత నాయకత్వం

• పెద్ద సైన్యం; సమన్వయంలో సమస్యలు
• క్రమశిక్షణ, వేగవంతమైన కదలికలు

• భారీ అశ్వదళాలు
• చురుకైన అశ్వదళాలు

• ఫిరంగులు, తుపాకులు, సంప్రదాయ ఆయుధాలు
• తుపాకులు, ఫిరంగులు, గుర్రాలపై అమర్చిన చిన్న తుపాకులు

• సమన్వయ లోపం, నాయకత్వ విభేదాలు
• దీర్ఘదూర సరఫరా మార్గాలపై ఆధారపడటం

• ఘోర పరాజయం
• నిర్ణయాత్మక విజయం
• సైనిక సంఖ్యల విషయంలో ఖచ్చితమైన లెక్కలు లభించనందున ఈ పట్టికలో నిర్ధారణ లేని సంఖ్యలను ఇవ్వలేదు. 

మొదటి కారణం: నాయకత్వంలో సమన్వయ లోపం

మొఘల్ సైన్యంలోని ఉన్నతాధికారుల మధ్య అభిప్రాయభేదాలు ఉన్నాయి. శత్రువును ఎదుర్కొనే వ్యూహంపై ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం ప్రతిఘటనను బలహీనపరిచింది.

రెండవ కారణం: పర్షియన్ సైనిక వ్యూహం

నాదిర్ షా తన సైన్యాన్ని వేగంగా కదిలిస్తూ, ప్రత్యర్థి బలహీనతలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నాడు. మొఘల్ సైన్యాధికారి సాదత్ ఖాన్ దళాలు ముందుకు కదిలినప్పుడు, పర్షియన్ సైన్యం వాటిని సమర్థంగా ఎదుర్కొంది.

గుర్రాలపై అమర్చిన చిన్న ఫిరంగులు, చురుకైన అశ్వదళాలు, తుపాకీదళాల వినియోగం పర్షియన్ సైన్యానికి ప్రయోజనం కల్పించాయి.

మూడవ కారణం: మొఘల్ సైనిక వ్యవస్థలో అంతర్గత సమస్యలు

సైనికుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండటం మాత్రమే విజయాన్ని నిర్ధారించదు. శిక్షణ, సమన్వయం, ఆదేశాల అమలు, ఆయుధాల వినియోగం, సరఫరా వ్యవస్థ కూడా ముఖ్యమే.

నాలుగవ కారణం: ప్రత్యర్థి సామర్థ్యాన్ని తక్కువ అంచనా వేయడం

నాదిర్ షా సైన్యం భారతదేశంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత మొఘల్ ప్రభుత్వం సమర్థవంతమైన ప్రతిఘటనను సమయానికి సిద్ధం చేయలేకపోయింది.

కర్నాల్ యుద్ధం సుమారు మూడు గంటల్లోనే మొఘల్ సైన్యానికి ఘోర పరాజయంగా ముగిసినట్లు చారిత్రక వివరణలు పేర్కొంటాయి.

ఖాన్-ఇ-దౌరాన్ తీవ్రంగా గాయపడి మరణించాడు. సాదత్ ఖాన్ నాదిర్ షా చేతికి చిక్కాడు. మహమ్మద్ షా కూడా నాదిర్ షా ఆధీనంలోకి వచ్చాడు.

దీంతో ఢిల్లీకి వెళ్లే మార్గాన్ని అడ్డుకునే ప్రధాన సైనిక ప్రతిఘటన కూలిపోయింది. 

కర్నాల్ యుద్ధంలో విజయం సాధించిన తరువాత నాదిర్ షా మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షాను తన ఆధీనంలో ఉంచుకుని ఢిల్లీకి వెళ్లాడు.

అప్పటి ఢిల్లీ కేవలం రాజకీయ రాజధాని మాత్రమే కాదు. అది మొఘల్ సామ్రాజ్య ప్రతిష్ఠకు ప్రతీక. రాజభవనాలు, మార్కెట్లు, ఆభరణాల వ్యాపారం, సంపన్న వ్యాపారులు, కళాకారులు, చేతివృత్తిదారులు నగర ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక భాగాలు.

నాదిర్ షా ఢిల్లీలోకి ప్రవేశించిన తరువాత మొఘల్ చక్రవర్తి తన అధికారాన్ని స్వతంత్రంగా వినియోగించలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది.

ప్రారంభంలో నగరంలో కొత్త పాలకుడి సైనిక ఆధిపత్యం కొనసాగింది. అయితే, విదేశీ సైనికుల ప్రవర్తన, ఆస్తుల స్వాధీనం, రాజకీయ అనిశ్చితి ప్రజల్లో ఆగ్రహాన్ని పెంచాయి.

చారిత్రక పరిశోధకుడు అభిషేక్ కైకర్ తన The King and the People: Sovereignty and Popular Politics in Mughal Delhi గ్రంథంలో, ఢిల్లీలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాటు మరియు దాని తరువాతి పరిణామాలు మారణకాండకు ఎలా దారితీశాయో విశ్లేషించారు.

ఆయన పరిశోధనలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే, మొఘల్ ఉన్నతాధికారుల్లో కొందరు నాదిర్ షాతో సహకరించడానికి సిద్ధమైనప్పటికీ, నగరంలోని సాధారణ ప్రజలు తమ పాలకుడి స్థానంలో విదేశీ అధికారం రావడాన్ని అంగీకరించలేదు. 

1739 మార్చి 22న ఢిల్లీలో తీవ్ర హింస చోటుచేసుకుంది. పర్షియన్ సైనికులపై జరిగిన దాడులు, నగరంలోని తిరుగుబాటు పరిస్థితులు, సైనికుల మరణాల వార్తలు నాదిర్ షా తీవ్ర ప్రతీకార చర్యలకు దిగడానికి కారణమయ్యాయి.

నాదిర్ షా ఆదేశాల తరువాత అతని సైన్యం నగరంలోని పలు ప్రాంతాల్లో ప్రజలను హతమార్చింది. అనేక ఇళ్లు, దుకాణాలు దోపిడీకి గురయ్యాయి. నగర ప్రజలు ప్రాణాలు కాపాడుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.

కొన్ని చారిత్రక వృత్తాంతాలు సుమారు 30,000 మంది మరణించినట్లు పేర్కొంటాయి. ఇతర వృత్తాంతాల్లో వేర్వేరు సంఖ్యలు కనిపిస్తాయి. అప్పటి పరిస్థితుల్లో సమగ్ర జనగణన లేదా మరణాల అధికారిక నమోదు అందుబాటులో లేకపోవడంతో ఖచ్చితమైన సంఖ్యను నిర్ధారించడం కష్టం.

అందువల్ల సుమారు 30,000 మంది మరణించారని కొన్ని చారిత్రక అంచనాలు చెబుతున్నాయి అని రాయడం సముచితం; ఈ సంఖ్యను పూర్తిగా నిర్ధారించబడిన లెక్కగా చూపకూడదు. 

• రంగం
• ప్రభావం
• ప్రాణనష్టం
• వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయినట్లు చారిత్రక వృత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి
• నివాసాలు
• అనేక ఇళ్లు దోపిడీకి గురయ్యాయి
• వ్యాపారం
• మార్కెట్లు, వ్యాపారుల ఆస్తులు దెబ్బతిన్నాయి
• కుటుంబ జీవితం
• కుటుంబాలు విడిపోయాయి; అనేక మంది నిరాశ్రయులయ్యారు
• సామాజిక వ్యవస్థ
• భయం, అస్థిరత, భవిష్యత్తుపై అనిశ్చితి పెరిగాయి
• రాజకీయ వ్యవస్థ
• మొఘల్ చక్రవర్తి ప్రతిష్ఠ తీవ్రంగా దెబ్బతింది

ఢిల్లీ మారణకాండను కేవలం రాజుల మధ్య జరిగిన యుద్ధ పరిణామంగా చూడకూడదు. సాధారణ ప్రజలు, వ్యాపారులు, కళాకారులు, మహిళలు, పిల్లలు కూడా దాని భయంకరమైన ప్రభావాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.

మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ కాలంలో నిర్మించిన నెమలి సింహాసనం మొఘల్ సామ్రాజ్య సంపద, కళాత్మక వైభవం, రాజాధికారానికి ప్రతీకగా నిలిచింది.

1628లో సింహాసనం నిర్మాణానికి శ్రీకారం చుట్టినట్లు చారిత్రక వృత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి. విలువైన రత్నాలు, బంగారం, కళాత్మక అలంకరణలతో దానిని రూపొందించారు.

సింహాసనంపై నెమళ్ల ఆకృతులు, విలువైన రాళ్ల అలంకరణలు ఉండేవి. అప్పటి మొఘల్ రాజసభలో ఇది చక్రవర్తి అధికార ప్రతిష్ఠను ప్రతిబింబించేది.

1739లో ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత నాదిర్ షా మొఘల్ ఖజానాలోని అపారమైన సంపదను తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. నెమలి సింహాసనం కూడా అందులో భాగం.

దీనికి రెండు ప్రధాన ప్రాముఖ్యతలు ఉన్నాయి:

ఆర్థిక విలువ: బంగారం, రత్నాలు, ఆభరణాలు అపారమైన సంపదను సూచించాయి.

రాజకీయ ప్రతీక: మొఘల్ చక్రవర్తి ప్రతిష్ఠకు చిహ్నమైన సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా నాదిర్ షా తన విజయాన్ని ప్రదర్శించాడు.

కోహినూర్ వజ్రం భారత ఉపఖండ చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన వజ్రాల్లో ఒకటి. మొఘల్ రాజసభలోని రత్న సంపదలో దీనికి ప్రత్యేక స్థానం ఉండేది.

నాదిర్ షా 1739లో ఈ వజ్రాన్ని ఇతర విలువైన వస్తువులతో పాటు తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు.

అయితే, కోహినూర్ వజ్రం చరిత్ర గురించి తరువాతి కాలంలో అనేక కథనాలు ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. ముఖ్యంగా మహమ్మద్ షా తలపాగాలో వజ్రాన్ని దాచడం, తలపాగాల మార్పిడి ద్వారా నాదిర్ షా దానిని పొందడం వంటి ప్రసిద్ధ కథనాలను సమకాలీన ఆధారాలతో జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి. వాటిని నిర్ధారిత వాస్తవాలుగా చెప్పడం సరికాదు. 

నాదిర్ షా తీసుకెళ్లిన సంపదకు సంబంధించి చారిత్రక గ్రంథాల్లో విస్తారమైన అంచనాలు ఉన్నాయి.

వాటిలో నగదు, బంగారం, వెండి, ఆభరణాలు, విలువైన వస్తువులు, రాజభవన సంపద ఉన్నాయి. కొన్ని వృత్తాంతాలు ఈ సంపదను తరలించడానికి వందలాది ఏనుగులు, వేలాది ఒంటెలు, గుర్రాలు ఉపయోగించారని పేర్కొంటాయి.

అయితే, ఈ సంఖ్యలను ప్రతి వస్తువుకు సంబంధించిన ఖచ్చితమైన అధికారిక లెక్కలుగా చూడకూడదు. వివిధ కాలాల్లో రచించబడిన చారిత్రక ఆధారాల్లో వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి. 

మొఘల్ ఖజానా నుంచి అపారమైన సంపద తరలిపోవడం వల్ల చక్రవర్తి ప్రభుత్వ ఆర్థిక సామర్థ్యం తీవ్రంగా దెబ్బతింది.

సైనికులకు జీతాలు చెల్లించడం, పరిపాలనా వ్యవస్థను నిర్వహించడం, ప్రాంతీయ పాలకులపై నియంత్రణ కొనసాగించడం వంటి పనులకు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి స్థిరమైన ఆదాయం అవసరం.

ఖజానా ఖాళీ కావడం ఒక్కటే మొఘల్ సామ్రాజ్య పతనానికి కారణం కాకపోయినా, ఇప్పటికే ఉన్న సమస్యలను మరింత తీవ్రతరం చేసింది.

నాదిర్ షా మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షాను ఓడించి, ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని, ఖజానాను దోచుకున్నప్పటికీ మొఘల్ రాజవంశాన్ని వెంటనే పూర్తిగా రద్దు చేయలేదు.

మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి విస్తారమైన భూభాగం, పరిపాలనా వ్యవస్థ, పన్నుల వసూలు వ్యవస్థ, ప్రాంతీయ అధికారులతో సంబంధాలు ఉన్నాయి. ఆ వ్యవస్థను పూర్తిగా తన ఆధీనంలోకి తీసుకోవడం నాదిర్ షాకు మరింత సైనిక, పరిపాలనా బాధ్యతలను సృష్టించేది.

మహమ్మద్ షాను చక్రవర్తిగా కొనసాగించడం ద్వారా, నాదిర్ షా మొఘల్ రాజ్యాధికారాన్ని కొంతవరకు కొనసాగిస్తూనే తన విజయానికి తగిన సంపదను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

అతను తిరుగు ప్రయాణంలో సింధు నదికి పశ్చిమాన ఉన్న కొన్ని ప్రాంతాలపై తన ఆధిపత్యాన్ని స్థిరపరిచాడు. దీని వల్ల మొఘల్ సామ్రాజ్య సరిహద్దు రక్షణ మరింత బలహీనపడింది.

ముఖ్యమైన విషయం: మొఘల్ రాజవంశం 1739లోనే అంతరించిపోలేదు. అది 1857 వరకు నామమాత్రంగానైనా కొనసాగింది. అయితే, 1739 దండయాత్ర తరువాత దాని రాజకీయ ప్రతిష్ఠ, ఆర్థిక శక్తి, సైనిక సామర్థ్యం తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి. 

నాదిర్ షా దండయాత్రను కేవలం ఢిల్లీ నగరానికి జరిగిన నష్టంగా మాత్రమే పరిమితం చేయలేం.

మొఘల్ ఖజానా సంపదను కోల్పోవడం వల్ల కేంద్ర ప్రభుత్వానికి సైనిక, పరిపాలనా ఖర్చులను నిర్వహించడం మరింత కష్టమైంది.

కేంద్ర ప్రభుత్వం బలహీనపడటంతో మరాఠాలు, బెంగాల్ నవాబులు, అవధ్ పాలకులు, హైదరాబాద్ నిజాం వంటి ప్రాంతీయ శక్తులకు తమ స్వతంత్రతను విస్తరించుకునే అవకాశాలు పెరిగాయి.

ఢిల్లీలో జరిగిన దోపిడీ వ్యాపారులు, చేతివృత్తిదారులు, ఆస్తుల యజమానులు, మార్కెట్లపై తీవ్ర ప్రభావం చూపింది. సంపద నష్టం, భద్రతపై అనిశ్చితి వాణిజ్య కార్యకలాపాలను దెబ్బతీశాయి.

అయితే, భారతదేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఒకే విధంగా దెబ్బతిన్నాయని చెప్పడం సరికాదు. ప్రాంతాలవారీగా పరిస్థితులు భిన్నంగా ఉన్నాయి.

యుద్ధాల ఖర్చులు, సైనిక అవసరాలు, రాజకీయ పోటీలు ఇప్పటికే రైతులు, వ్యాపారులు, ఇతర వర్గాలపై ఒత్తిడి పెంచాయి.

మొఘల్ సామ్రాజ్య బలహీనతకు వ్యవసాయ ఆదాయంపై అధిక ఒత్తిడి, ప్రాంతీయ తిరుగుబాట్లు, అధికారుల మధ్య పోటీ వంటి నిర్మాణాత్మక సమస్యలు కూడా కారణమని చరిత్రకారులు విశ్లేషించారు. కాబట్టి ఆర్థిక సంక్షోభాన్ని కేవలం నాదిర్ షా దండయాత్రతోనే వివరించలేం. 

ఇది మీ పుస్తకంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన విశ్లేషణాత్మక అంశాల్లో ఒకటి.

1739లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశాన్ని పాలించలేదు. దాని ప్రధాన కార్యకలాపాలు అప్పటికి వాణిజ్యం, తీరప్రాంత వాణిజ్య కేంద్రాల నిర్వహణ చుట్టూ సాగుతున్నాయి.

అయితే, నాదిర్ షా దండయాత్ర మొఘల్ సామ్రాజ్య బలహీనతను బహిర్గతం చేసింది.

మొదటి దశ: మొఘల్ ప్రతిష్ఠకు దెబ్బ

ఢిల్లీపై విదేశీ సైన్యం దాడి చేసి చక్రవర్తిని తన ఆధీనంలోకి తీసుకోవడం సామ్రాజ్య ప్రతిష్ఠను దెబ్బతీసింది.

రెండవ దశ: ప్రాంతీయ శక్తుల ఎదుగుదల

కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణ తగ్గడంతో ప్రాంతీయ పాలకులు తమ రాజకీయ, సైనిక శక్తిని విస్తరించారు.

మూడవ దశ: రాజకీయ పోటీలు

ప్రాంతీయ రాజ్యాల మధ్య పోటీలు, వారసత్వ వివాదాలు, ఆదాయ వనరులపై ఘర్షణలు కొనసాగాయి.

నాలుగవ దశ: యూరోపియన్ కంపెనీల జోక్యం

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వంటి సంస్థలు భారతీయ రాజకీయ పోటీల్లో జోక్యం చేసుకునే అవకాశాలను వినియోగించుకున్నాయి. వాణిజ్య ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడం పేరుతో సైనిక బలాన్ని పెంచుకుని, క్రమంగా రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించాయి.

బెంగాల్‌లో జరిగిన ప్లాసీ యుద్ధం కంపెనీ రాజకీయ ఎదుగుదలలో కీలక మలుపు. అయితే, ప్లాసీ యుద్ధానికి నాదిర్ షా దండయాత్ర ఒక్కటే ప్రత్యక్ష కారణం కాదు. బెంగాల్‌లోని స్థానిక రాజకీయ విభేదాలు, కంపెనీ వ్యూహాలు, వాణిజ్య ప్రయోజనాలు కూడా కీలక పాత్ర పోషించాయి.

నాదిర్ షా దండయాత్రను బ్రిటిష్ పాలనకు నేరుగా దారితీసిన ఒక్క సంఘటనగా కాకుండా, మొఘల్ సామ్రాజ్య పతన ప్రక్రియలోని ప్రధాన మలుపుగా చూడాలి. ఇది భారతదేశంలో రాజకీయ శక్తుల పునర్వ్యవస్థీకరణకు దోహదపడింది. ఆ పరిస్థితులను తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తన ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వినియోగించుకుంది. 

• అంశం
• వివరణ
• ప్రధాన దండయాత్రకర్త
• నాదిర్ షా
• దండయాత్ర కాలం
• 1738–1739
• మొఘల్ చక్రవర్తి
• మహమ్మద్ షా
• నిర్ణయాత్మక యుద్ధం
• కర్నాల్ యుద్ధం, 24 ఫిబ్రవరి 1739
• ఢిల్లీ ఆక్రమణ
• మార్చి 1739
• ఢిల్లీ మారణకాండ
• సాధారణంగా 22 మార్చి 1739గా పేర్కొంటారు
• ప్రధాన దోపిడీ
• రాజఖజానా, నెమలి సింహాసనం, ఆభరణాలు, ఇతర విలువైన వస్తువులు
• తక్షణ రాజకీయ ఫలితం
• మొఘల్ చక్రవర్తి ప్రతిష్ఠ, కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆర్థిక శక్తి తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి
• దీర్ఘకాలిక ఫలితం
• ఇప్పటికే కొనసాగుతున్న మొఘల్ పతనం వేగవంతమైంది
• బ్రిటిష్ పాలనతో సంబంధం
• ప్రత్యక్ష కారణం కాదు; రాజకీయ బలహీనతను వెల్లడించిన పరోక్ష నేపథ్య సంఘటన

ఈ అధ్యాయాన్ని చారిత్రకంగా బలంగా రూపొందించడానికి ఐదు నిర్ధారణలను ప్రత్యేకంగా గుర్తించాలి.

ఔరంగజేబు మరణం తరువాతి రాజకీయ, ఆర్థిక, పరిపాలనా సమస్యలు దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్నాయి.

సైనికుల సంఖ్య కంటే నాయకత్వం, శిక్షణ, సమన్వయం, ఆయుధాల వినియోగం ముఖ్యమని ఈ యుద్ధం చూపించింది.

రాజకీయ పోరాటాల మధ్య సాధారణ ప్రజల ప్రాణాలు, ఆస్తులు, జీవనోపాధులు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి.

అయితే, సామ్రాజ్య పతనానికి ఇతర నిర్మాణాత్మక కారణాలను కూడా గుర్తించాలి.

1739 దండయాత్ర నుంచి 1757 ప్లాసీ యుద్ధం, 1764 బక్సర్ యుద్ధం, 1765లో బెంగాల్ దివానీ హక్కుల సాధన వరకు జరిగిన పరిణామాలను కలిపి పరిశీలించినప్పుడే బ్రిటిష్ రాజకీయ ఎదుగుదల పూర్తిగా అర్థమవుతుంది.

మీ పుస్తకంలో మరింత లోతైన పరిశోధన కోసం ఈ గ్రంథాలు, చారిత్రక అధ్యయనాలు ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి.

జదునాథ్ సర్కార్ — Nadir Shah in India: నాదిర్ షా దండయాత్ర, కర్నాల్ యుద్ధం, ఢిల్లీ పరిణామాలపై చారిత్రక అధ్యయనం.

అభిషేక్ కైకర్ — The King and the People: Sovereignty and Popular Politics in Mughal Delhi: ఢిల్లీలో ప్రజా తిరుగుబాటు, మారణకాండ, మొఘల్ రాజాధికారంపై పరిశోధన. 

ఎర్నెస్ట్ టక్కర్ — “1739: History, Self, and Other in Afsharid Iran and Mughal India”: ఇరాన్, మొఘల్ భారతదేశ చరిత్రలను అనుసంధానించి పరిశీలించే పరిశోధనా వ్యాసం. 

William Dalrymple, Anita Anand — Koh-i-Noor: The History of the World’s Most Infamous Diamond: కోహినూర్ వజ్రం చరిత్ర, నాదిర్ షా దండయాత్రలో దాని పాత్రపై పరిశీలన. 

ఈ అధ్యాయానికి తుది సారాంశం

1739 నాదిర్ షా దండయాత్ర భారతదేశ చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. కర్నాల్ యుద్ధంలో మొఘల్ సైన్యం ఓటమి, ఢిల్లీపై దాడి, ప్రజలపై మారణకాండ, రాజఖజానా దోపిడీ మొఘల్ సామ్రాజ్యంలోని బలహీనతలను ప్రపంచానికి వెల్లడించాయి. ఈ సంఘటనలు అప్పటికే కొనసాగుతున్న రాజకీయ పతనాన్ని వేగవంతం చేశాయి. తరువాతి దశాబ్దాల్లో భారతీయ ప్రాంతీయ శక్తుల మధ్య పోటీ, యూరోపియన్ వాణిజ్య కంపెనీల సైనిక జోక్యం కలిసి బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం విస్తరించడానికి అనుకూల పరిస్థితులను కల్పించాయి.